Odysseia Sansürlenmiş Miydi?

Odysseia Sansürlenmiş Miydi?

Odysseia'ya Farklı Bir Gözle Bakmak İsteyenler İçin

Odysseia destanı üzerine yapılan tartışmalar çoğunlukla sinema, mitoloji ya da klasik filoloji ekseninde ilerliyor. Halikarnas Balıkçısı (Cevat Şakir Kabaağaçlı) ise destanı, Anadolu uygarlıkları ve kültürel aktarım gibi bağlamlardan ele alıyor.

Düşün Yazıları ile Hey Koca Yurt başta olmak üzere Halikarnas Balıkçısı’nın Anadolu Efsaneleri, Anadolu Tanrıları, Arşipel, Merhaba Anadolu gibi kitapları Homeros'un destanlarını farklı bir perspektiften değerlendirmek isteyen okurlar için önemli başvuru kaynakları arasında yer alıyor.

Christopher Nolan'ın The Odyssey filmiyle yeniden gündeme gelen Odysseia'yı yalnızca bir macera destanı olarak değil; binlerce yıllık kültürlerin, anlatıların ve medeniyetlerin kesişim noktası olarak okumak isteyenler için Halikarnas Balıkçısı'nın sayfaları hâlâ keşfedilmeyi bekleyen zengin bir dünyanın kapısını aralıyor.

İlyada ve Odysseia Nasıl Sansürlendi?

Bu sorunun yanıtına, Anadolu uygarlıkları üzerine özgün görüşleriyle tanınan Halikarnas Balıkçısı’nın, Düşün Yazıları adlı kitabında rastlıyoruz. Halikarnas Balıkçısı'na göre, Atina'nın ünlü yöneticisi Pisistratos döneminde Homeros'un destanları yalnızca yazıya geçirilmedi; aynı zamanda üzerinde önemli değişiklikler yapıldı.

“Pisistratos ya da aydın bir kişi olan oğlu Hipparkhos iki büyük İon destanı, İlyada ve Odise konusunda çok önemli bir girişimde bulunmuşlardır. Anlatılan şu ki Atina tyran’ları, edebi bir komisyon kurarak, İlyada ve Odise metnini derlemeyi, kaleme almayı ve gözden geçirmeyi bu komisyona havale etmişlerdir. Böylece Atina tyran’larının girişimi ve okumuş kişilerin çabası sonucu, iki büyük destan ilk kez yazılı olarak ortaya çıkmıştır.” - Düşün Yazıları, sf.199

Günümüzde "sansür" sözcüğü farklı çağrışımlar uyandırsa da, Halikarnas Balıkçısı’nın değindiği durum; sözlü gelenekte yaşayan metinlerin yazıya geçirilirken siyasal ve kültürel tercihler doğrultusunda yeniden düzenlenmiş olabileceği yönündeki tarihsel bir değerlendirmedir.

Bilgi Yayınevi’nden çıkan “Düşün Yazıları” ile “Hey Koca Yurt” eserleri, Odysseia destanı konusunda başvurulabilecek nitelikli ve önemli kaynaklar arasında yer alıyor. Halikarnas Balıkçısı’nın Anadolu’yu en ilginç boyutlarıyla sergilediği incelemelerinin yer aldığı “Düşün Yazıları”, Azra Erhat tarafından yayıma hazırlanmıştı. Yine Balıkçı’nın başyapıtlarından “Hey Koca Yurt” da Anadolu’nun medeniyet tarihindeki yerine odaklanıyor. Yazar bu kitabında, Batı kültürünün temeli sayılan Helen uygarlığının aslında Mezopotamya ve Anadolu medeniyetlerine olan borcunu, tutkulu bir dille savunuyor.

Homeros Bir Anadolu Ozanı mıydı?

Halikarnas Balıkçısı'nın üzerinde önemle durduğu bir başka konu ise birden fazla kitabında andığı Homeros'un kimliği. Balıkçı'ya göre Homeros, Anadolu'nun yetiştirdiği büyük ozanlardan biridir. Ona göre İlyada ve Odysseia'nın ruhunu besleyen uygarlık, Ege ve Anadolu kültürüdür.

Hey Koca Yurt'ta bu görüşünü şu sözlerle dile getiriyor:

“Homeros, eski Anadolu ozanlarındandı. Gönlünün ve yüreğinin yurdu, bu barbarların çadırlarında ve kamp ateşlerinde değil, Ege uygarlığı denilen, zamanın şanlı gelişimindeydi.” – Hey Koca Yurt, sf. 295

Düşün Yazıları'nda ise şöyle diyor:

“…yoksa bu şiir zenginliği Homeros’un mensup olduğu eski Ege ve Anadolu kültürünün müydü? Bittabi Anadolu kültürünün idi. Yoksa Homeros Mykene ve Argos’ta doğar yaşardı yahu!” – Düşün Yazıları, sf. 205

Odysseia ile Gılgamış Destanı Arasında Bir Bağ Var mı?

Odysseia üzerine yapılan güncel tartışmalarda sıkça gündeme gelen konulardan biri de Gılgamış Destanı ile olan benzerlikler. Halikarnas Balıkçısı, bu ilişkinin rastlantısal olmadığını savunuyor. Hey Koca Yurt'ta, Mezopotamya'dan Anadolu'ya uzanan kültürel aktarımın Homeros üzerinde etkili olduğunu öne sürüyor.

“Dünyanın ilk epik efsanesini, İsa’dan 4000 yıl önce Gılgamış Destanı diye, Sümerler yazdılar. İ.Ö. 2000. yılda efsane, Anadolu’nun Ege kıyılarına varmış olacaktır. Çünkü İlyada’nın birçok yerlerinde Homeros’un Gılgamış’tan nasıl esinlendiği bellidir.” – Hey Koca Yurt, sf. 152

Halikarnas Balıkçısı'nın eserlerini bu bağlantıdan inceleyebilir ve alabilirsiniz.